Dr Devavrat Harshe - Psychiatrist Kolhapur

01/05/2026

“Don’t worry.”
Sounds comforting.
Often lands as… dismissive.

Because worry isn’t a switch you turn off.
It’s a signal.

When someone is worrying, their mind is trying to: • anticipate threat
• regain control
• feel heard
And “don’t worry” does none of that.

Instead, it can quietly say: “I’m not really listening.”
“Your feelings are unnecessary.”
“Just stop.”
Which only makes the person feel more alone with the worry.
Try this instead: • “What’s worrying you the most right now?”
• “That makes sense.”
• “I’m here. Let’s think through this together.”

You don’t reduce worry by denying it.
You reduce it by holding space for it.

MentalWellbeing

25/04/2026

You know that meeting where you had a great point — and walked out wishing you'd said it?
Yeah. Same.

For years I told myself I was "just a quiet person" in rooms full of louder ones. Turns out, that wasn't a personality. It was a pattern. And patterns are workable.

This carousel is the version of that lesson I wish someone had handed me in residency — when ward rounds felt like an arena and every senior seemed to have an unfair head start.
Inside:
• Why staying quiet isn't a character flaw
• The six reasons most of us don't speak up
• What to do before, during, and after the meeting
• A small line to keep on your desk

If you've ever rehearsed a sentence in your head and watched the moment pass — swipe through. Save it. Send it to the friend who has more to say than the room ever hears.

17/04/2026

Handling criticism without getting defensive is one of the hardest soft skills.
Most people don’t fail because they lack talent.
They fail because they can’t sit with uncomfortable truths.
Notice the reaction: “I’m getting defensive.”
Pause before responding.
Focus on the message, not the tone.
Ask for specifics.
Acknowledge before you argue.
Because the people who grow aren’t the smartest—
they’re the least fragile.
And when feedback stops, growth usually does too.
emotionalintelligence careergrowth communication leadership mindset doctorslife mentalmodels

14/04/2026

You don’t start therapy when you need help.

You start when you finally want it.
Needing help vs. wanting help.

One is a fact. The other is a decision.

You can need help for years
…and still convince yourself it’s “manageable.”

You can want help
…and wonder if you’re overreacting.

Needing is biology.
Circumstance.
The weight you’re already carrying.

Wanting is awareness.
Permission.

The moment you stop negotiating with your own distress.

Most people arrive having needed help long before they wanted it.

Some arrive wanting it without needing that depth yet.
Both are valid.
Neither is failure.
But the real suffering?

It lives in the gap between the two.

And that’s exactly where therapy begins.
The work is often simple:

Close the gap.

Where are you right now — needing help or wanting it?

healingjourney mentalwellbeing mindsetshift growthmindset innerwork therapyworks psychologyfacts mentalhealthmatters selfreflection healingprocess awareness personalgrowth mindfulness doctorlife psychiatry indianpsychiatrist medlife mentalhealthindia breakthestigma

07/04/2026

This coin toss will determine the fate of your bond with your child.

Luckily for you, you will get multiple opportunities to make the choice.

Chose wisely.

Beyond a certain point, the choice won't remain in your hands. It will be in the hands and mind of the child.

24/03/2026

आपला मेंदू नाईट शिफ्ट करतो, बरं का!

आपण डोळे मिटतो, घोरायला लागतो, आणि आपल्याला वाटतं — "चला, आता सगळं बंद. छान विश्रांती मिळेल" पण विश्रांती कसलं!

झोपेतला मेंदू म्हणजे एखाद्या हॉटेलचं किचन आहे — आपण जेवायला बसायच्या आधीच त्याचं काम सुरू असतं, आणि जेवून उठल्यावरही तो थांबत नाही.

रात्री मेंदूमध्ये काय चालतं ते बघूया.

१. रिप्ले — "आज काय काय झालं ते बघू या"
हिप्पोकॅम्पस — म्हणजे मेंदूतला तो एक कारकून — दिवसभराच्या आठवणी १०-२० पट वेगानं रिवाईंड करतो. "हे ठेवायचं, हे फेकायचं" — अगदी कपाटातल्या जुन्या कपड्यांचं आपण करतो तसं. तुम्ही रात्री नीट झोपला नाहीत, तर हा कारकून गोंधळतो — आणि मग तुम्हाला काल कुणी काय सांगितलं ते आठवत नाही.

२. ट्रान्स्फर — "फायली जागेवर लावा"
गाढ झोपेत आठवणी तात्पुरत्या खणातून कायमच्या कपाटात हलवल्या जातात. हे न झालं तर काय होतं? — फायलींचा ढीग. आणि ढिगात हरवलेली फाईल शोधणं म्हणजे सरकारी कार्यालयातला अनुभव — "साहेब, ती फाईल सापडत नाही." या फाईल्स जेव्हा कायमच्या कपाटात हलवल्या जातात, तेव्हाच ती स्मृती पक्की होते (consolidation of memory), आणि अगदी 20-25 वर्षापूर्वीची गोष्ट सुद्धा अगदी काल घडल्यासारखी लक्षात राहते.

३. भावनांवर प्रक्रिया — "काल जे झालं त्यावर शांतपणे विचार"
REM झोपेत मेंदू भावनिक आठवणी पुन्हा चाळतो, पण आता तणावाची केमिकल्स कमी असतात. म्हणूनच "sleep on it" हे वाक्य वैज्ञानिकदृष्ट्या अचूक आहे! आठवण तशीच राहते, पण त्यातली जळजळ कमी होते.

४. सफाई आणि स्वच्छता — "रात्रीची साफसफाई"
आपली ग्लिम्फॅटिक सिस्टीम म्हणजे मेंदूतली cleaning and maintainancre agency. झोपेत ती मेंदूतला कचरा बाहेर काढते, विषारी द्रव्ये बाहेर सोडते— अगदी बीटा-अमायलॉइड नावाचा कचरा, जो साचला तर अल्झायमर्सला निमंत्रण.

या सगळ्या कृती मेंदू आपण रात्रीच्या शांत झोपेत असताना करत असतो. दुपारच्या झोपेत, वामकुक्षी घेत असताना नाही.

किंबहुना, मेंदूला हे सगळं करता यावं, यासाठी आपल्याला सक्तीने झोपवलं जातं. आपण जागे असताना हे सगळं अशक्य आहे.

"हम सोते नहीं है, हमें सुलाया जाता है"

म्हणजे झोप ही केवळ विश्रांती नाही — ती मेंदूची रोजची साफसफाई आहे. विश्रांती ही त्यात मिळणारी बोनस गिफ्ट!

आता, झोप नाही मिळाली तर?
एका रात्रीच्या खराब झोपेनं मेंदूचा पुढचा भाग — जो विचार करतो, संयम ठेवतो — तो कमकुवत होतो. भावनांवरचं नियंत्रण सुटतं. आठवणी गंडतात. आणि तुमचा अमिग्डाला — मेंदूतला तो भडकट शेजारी — ओव्हरटाइम करायला लागतो.

थोडक्यात, झोप न मिळालेला माणूस म्हणजे स्वतःचीच खराब फोटोकॉपी.

म्हणूनच प्रॅक्टिसमध्ये मी क्लायंट ची तक्रार नसली तरीही झोपेबद्दल विचारतो. अनेकदा, आपली झोप योग्य नाही, तिची quality खराब झालेली आहे हे आपल्या लक्षात सुद्धा येत नाही. या सगळ्यात, झोपेबद्दल चे गैरसमज, सामाजिक मान्यता या आहेतच!

झोप नसेल तर मानसिक आरोग्य उभारणं म्हणजे वाळूवर इमारत बांधणं — दिसायला छान, पण टिकायला नाही.

झोप ही चैन नाही. ती मेंदूची आणि शरीराची देखभाल आहे.
तुमच्या मेंदूची नाईट शिफ्ट आहे — त्याला काम करू द्या!
—
डॉ. देवव्रत हर्षे
सल्लागार मानसोपचारतज्ज्ञ, कोल्हापूर
धन्वंतरी न्यूरोसायकियाट्री सेंटर
#झोपेचंविज्ञान #मेंदूचंआरोग्य #न्यूरोसायन्स #मानसिकआरोग्य #मानसोपचारतज्ज्ञ #कोल्हापूर

23/03/2026

गुदगुल्यांचं विज्ञान: निसर्गाने शरीराला दिलेलं सगळ्यात अनावश्यक feature!

😄प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यात एक असा क्षण येतो — तुम्ही हसता. मनापासून नाही. आतड्यांपासून. डोळ्यांत पाणी येतं, श्वास लागतो, "बास कर रे" म्हणायचं असतं पण तोंडातून फक्त विचित्र आवाज बाहेर पडतात. हसतोय का रडतोय हे स्वतःलाच कळत नाही. आणि त्या हसण्यात एक विलक्षण गोष्ट अशी की — मजा मुळीच येत नसते. थोडक्यात, तुम्हाला कुणी तरी गुदगुल्या केलेल्या असतात.

या विचित्र, गमतीशीर, आणि थोड्या क्रूर अशा गुदगुल्यांमागचं विज्ञान मोठं रंजक आहे. चला तर जाणून घेऊ.गुदगुल्यांचे दोन अवतारविज्ञानाने गुदगुल्यांचे दोन प्रकार ठरवले आहेत. दोन का? एक पुरेसा नव्हता म्हणून.

पहिला प्रकार — Knismesis. हा तो हलकासा, अंगावर काटा आणणारा स्पर्श. जेव्हा एखादी मुंगी किंवा एखादी हलकी वस्तू, जसे मोरपिस हातावरून फिरतेय आणि तुम्ही बेचैन होता. यात हसू वगैरे काही येत नाही — फक्त एक अनामिक अस्वस्थता जाणवते. प्राण्याना देखील हे जाणवतं. हा निसर्गाचा एक साधा संदेश आहे: "तुझ्या अंगावर काहीतरी बसलंय. आणि त्याला कदाचित सहा पाय आहेत." बस्स. इतकंच.

दुसरा प्रकार — Gargalesis. इथे गोष्टी जरा अवघड होतात. हा तोच प्रकार आहे जो तुमच्या मोठ्या भावंडांनी तुमच्या संपूर्ण बालपणात एक शस्त्र म्हणून वापरला. मात्र या गोष्टीसाठी दुसऱ्या माणसाची उपस्थिती गरजेची आहे, आणि शरीरावर काही ठराविक ठिकाणंच या हल्ल्याला बळी पडतात — काख, बरगड्या, पायांचे तळवे, आणि मानेवरचा तो एक कोपरा ज्याचं रक्षण तुम्ही लहानपणापासून गुप्तधनासारखं करत आलेले असता.

गुदगुल्यांवरचं हसणं आणि एखाद्या चांगल्या विनोदावरचं हसणं यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. मेंदूचं scanning केलं तर दिसतं की गुदगुल्यांमुळे एकाच वेळी दोन विभाग कामाला लागतात — स्पर्शाची जाणीव करून देणारा somatosensory cortex, आणि अप्रिय अनुभवांना हाताळणारा anterior cingulate cortex. म्हणजे मेंदूसाठी ही स्पर्श + धोका + जवळीक अशी तिहेरी कोंडी आहे!एक theory अशी आहे की गुदगुल्या हा मुळात एक संरक्षणाचा सराव आहे. विचार करा — शरीरावर सगळ्यात जास्त गुदगुल्या लागतात ती ठिकाणं कोणती? मान, बरगड्या, पोट, काख. आणि हीच ती ठिकाणं जी लढाईत सगळ्यात असुरक्षित असतात! आई-वडील आणि मुलांमधला गुदगुल्यांचा खेळ म्हणजे खरंतर या नाजूक भागांचं रक्षण करायला शिकवणारा खेळ आहे — प्रेमाच्या packaging मध्ये!
तेव्हा पुढच्या वेळी कोणी गुदगुल्या केल्या आणि तुम्ही हसत-किंचाळत सैरावैरा धावलात, तर स्वतःला सांगा — "ही survival drill आहे. माझे पूर्वज हजारो वर्षांपूर्वी हेच करत होते."

स्वतःला गुदगुल्या का करता येत नाहीत?

एक प्रयोग करा. आत्ता. स्वतःच्या पायाला किंवा मानेला गुदगुल्या करून बघा.मी थांबतो.काही झालं? नाही. अर्थातच नाही.

याचं कारण तुमच्या मेंदूतला cerebellum आहे — जो शरीराच्या हालचाली सांभाळतो, पण त्याबरोबरच एक अत्यंत हुशार भविष्यवेत्ताही आहे. तुम्ही जेव्हा जेव्हा हलता, तेव्हा तो पुढच्या संवेदनेचा अचूक अंदाज बांधतो. तुम्ही स्वतःला गुदगुल्या करायला गेलात की तो शांतपणे म्हणतो — "ही command मीच पाठवली आहे. पुढे काय होणार ते मला माहीत आहे. उगाच नाटकं करू नकोस."आणि तो ती संवेदना रद्द करतो. संपलं.याला विज्ञानात sensory attenuation म्हणतात. म्हणूनच तुम्ही स्वतःचा गाल खाजवताना दचकत नाही — मेंदू आपणहून केलेला स्पर्श आणि बाहेरून आलेला स्पर्श यातला फरक अचूक ओळखतो.

एका अभ्यासात संशोधकांनी एक यंत्र (robot) तयार केलं जे बटन दाबलं, की समोर बसलेल्या माणसांना गुदगुल्या करायचं. जेव्हा बटन दाबल्या दाबल्या गुदगुल्या केल्या, तर समोर बसलेल्या माणसाला अजिबात त्या जाणवल्या नाहीत. जेव्हा बटण दाबणं आणि गुदगुल्या होणं यात थोडा विलंब ठेवला, तेव्हा लोकांना खरोखरच गुदगुल्या जाणवल्या! मेंदूचा अंदाज चुकला, आणि संवेदना आत घुसली.तुमचा cerebellum म्हणजे संवेदनांच्या दरबारातला कडक पहारेकरी आहे — बिनपरवानगी आत कोणालाच सोडत नाही.

गुदगुल्यांचं मनाशी आणखी काही नातं आहे का?
जवळीक: गुदगुल्या हा आई आणि मुलामधला कदाचित सगळ्यात पहिला शारीरिक खेळ आहे. त्यातलं हसणं दोघांच्या मेंदूत oxytocin आणि endorphins सोडतं. हा विश्वासाचा सराव आहे — हसण्याच्या वेष्टनात गुंडाळलेला.

सत्तेचा खेळ: गुदगुल्यांमध्ये नेहमी एक करणारा असतो आणि एक सोसणारा. मोठी भावंडं लहानांना करतात, मोठी माणसं मुलांना करतात — उलट क्वचितच घडतं. वरवर खेळकर वाटतं, पण त्यात एक सूक्ष्म उतरंड दडलेली असतेच.

संमती: ही सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट. ज्या माणसावर विश्वास नाही त्याने गुदगुल्या केल्या तर ती मजा नसते — ती घुसमट असते. हसणं हा शरीराचा reflex आहे, मजा येतेय याचा पुरावा नाही. Francis Bacon ने शतकांपूर्वी हे निरीक्षण नोंदवलं होतं — गुदगुल्यांवर हसणारा माणूस त्याच वेळी सुटका करून घ्यायला धडपडतो. कोणी "बास कर" म्हणलं — तर बास करा. विज्ञान हेच सांगतं
मानसिक आरोग्य: जास्त चिंताग्रस्त (anxious) माणसांना गुदगुल्या जास्त लागतात — त्यांच्या मेंदूतली धोक्याची यंत्रणा आधीच सावध असते, त्यामुळे अनपेक्षित स्पर्श अधिक तीव्रतेने जाणवतो. आणि एक विलक्षण गोष्ट — schizophrenia सारख्या काही मानसिक आजारांत माणसं स्वतःलाच गुदगुल्या करू शकतात — कारण मेंदूची अंदाज बांधण्याची यंत्रणा बिघडलेली असते.

सारांश : गुदगुल्या ही एक संरक्षणाची प्रतिक्रिया आहे जिने मजेचा मुखवटा घातलेला आहे. एक जवळीकीचा सोहळा आहे ज्याने छळाचं सोंग घेतलेलं आहे. उत्क्रांती होता होता मेंदू काही काही विचित्र सवयी शिकला त्याचं ही रोजच्या जीवणातलं उदाहरण!

आणि हो — पुढच्या वेळी कोणी हळूच येऊन गुदगुल्या करायला लागलं, तर एकच वाक्य ओरडा:"माझ्या cerebellum चा अपमान खपवून घेतला जाणार नाही!" 🧠समोरचा इतका बुचकळ्यात पडेल की तुम्हाला पळायला भरपूर वेळ मिळेल. 😄

14/03/2026

जांभई "संसर्गजन्य (contagious)" (का) असते?
(आणि हे वाचतानाच तुम्हाला जांभई आली असेल!)
----------------------------------------------------
चला, एक चॅलेंज घ्या. हा पूर्ण ब्लॉग वाचेपर्यंत जांभई देऊ नका. बघू किती जण टिकतात. मला खात्री आहे, की हा ब्लॉग वाचून होईपर्यंत, तुम्हाला जांभई येईल, किंवा जांभई दाबून टाकायची उबळ तरी येईल.

जांभईचा विचार आलाच ना मनात? कदाचित जबडा थोडा हलला असेल. कदाचित एक छोटीशी जांभई दाबून ठेवली असेल. तुम्हाला असं वाटलं ही असेल, की सकाळी सकाळी व्यवस्थित झोप झाली असताना, कॉफी पिऊन ऑफिस मध्ये बसलेला असताना, जांभई का आली?

हे शुद्ध विज्ञान आहे. चला तर मग, मिरर न्यूरॉन्स या भन्नाट विषयात डोकावूया —
----------------------------------------------------

अपघाताने लागलेला शोध, आणि मिळालेलं अमूल्य ज्ञान

साल होतं १९९२. जागा होती इटलीतलं पार्मा शहर, तेच Parma, जिथलं Parmigiano हे चीज जगभर King Of Cheese म्हणून प्रसिद्ध आहे. जियाकोमो रिझोलाट्टी हे न्यूरोसायंटिस्ट व त्यांचे सहकारी माकडांच्या मेंदूतल्या मोटर न्यूरॉन्सचा अभ्यास करत होते. विशेषतः, माकड समोर ठेवलेला खाऊ उचलताना कोणते न्यूरॉन्स सक्रिय होतात हे ते बघत होते. त्यांचा फोकस होता, मेंदू मधील, F५ या Premotor Cortex वर!

मग एक विचित्र गोष्ट घडली.

त्या टीम मधील एका संशोधकाने अचानक समोर ठेवलेला खाऊ उचलला, आणि खायला सुरुवात केली. हा केवळ एक अपघात किंवा, अचानक घडलेली कृती होती, प्रयोगाचा भाग नव्हता. त्यानंतर मात्र जे झालं ते बघून ते शास्त्रज्ञ थक्क झाले. समोर बसलेल्या माकडाच्या मेंदूत तेच न्यूरॉन्स पेटले — जे शेंगदाणा उचलताना पेटायचे! मात्र, यावेळेस, ते माकड हलतही नव्हतं., शेंगदाणा उचलतही नव्हतं, खातही नव्हतं. फक्त बघत होतं. पण त्याचा मेंदू मात्र ती कृती आतून "रिहर्सल" करत होता. जणू त्या संशोधकाच्या कृतीचा सिम्युलेटर चालू होता.

या न्यूरॉन्सना नाव मिळालं: मिरर न्यूरॉन्स. आणि हा आधुनिक न्यूरोसायन्समधला एक रोमांचक शोध ठरला.

मिरर न्यूरॉन्स म्हणजे नक्की काय?

अगदी सोप्या भाषेत सांगायचं तर — मिरर न्यूरॉन्स अशा मेंदूच्या पेशी आहेत ज्या तुम्ही स्वतः काही करता तेव्हाही सक्रिय होतात, आणि दुसरे काही कृती करताना बघता तेव्हाही सक्रिय होतात.

तुम्ही चहाचा कप उचलता — मेंदूतले काही विशिष्ट न्यूरॉन्स पेटतात. तुमचा सहकारी चहाचा कप उचलतो — तेच न्यूरॉन्स परत पेटतात! जणू तुमचा मेंदू शांतपणे बॅकग्राउंडला ती कृती "प्रॅक्टिस" करतोय. इथे प्रश्न पडतो, की मेंदूला हे कळत नाही का, की कप मी उचलत नाहीये, समोरचा उचलतोय?

अर्थात कळतं! मेंदू पूर्णपणे गोंधळलेला नाहीये. आपल्याला माहीत असतं की कप कोणी उचलला. पण न्यूरॉन्सच्या पातळीवर "मी करतोय" आणि "तो करतोय" यातली सीमारेषा आपल्याला वाटतं त्यापेक्षा खूप धूसर असते.

असं समजा की आपल्या मेंदूत एक बिल्ट-इन मेथड ॲक्टिंग कोच आहे. कोणीही काहीही करताना दिसलं की तो हळूच सांगतो — "हे तूच करत असतास तर कसं वाटलं असतं बघ..."

जांभईचं गूढ (तुम्हाला आत्ताही आली असेल!)

"संसर्गजन्य जांभई" हे मिरर न्यूरॉन्सचं सर्वात दिसणारं — आणि सर्वात गमतीशीर — उदाहरण आहे. कोणी जांभई दिली, तुमच्या मेंदूची मिरर सिस्टीम ऑन झाली, जांभईचं सिम्युलेशन चालू झालं, आणि बघता बघता तुमचं तोंड उघडलं — मंगळवारी दुपारी दोन वाजता अचानक झोप का आली हे तुम्हालाच कळलं नाही!

पण इथे गोष्ट अजून इंटरेस्टिंग होते: सगळ्यांना सारखीच जांभई लागत नाही.

संशोधनातून दिसून आलंय की जांभई "लागणं" हे empathy सोबत जवळून जोडलेलं आहे. ज्यांच्यात empathy जास्त, त्यांना दुसऱ्यांची जांभई जास्त लागते. चार वर्षांखालच्या लहान मुलांना जांभई क्वचितच 'लागते' — कारण त्यांची empathy सर्किट्स अजून तयार होत असतात. आणि ऑटिझम स्पेक्ट्रमवरील व्यक्ती, ज्यांचा सामाजिक संकेत ओळखण्याचा मार्ग वेगळा असतो, त्यांनाही जांभई कमी लागू शकते.

आणखी एक भारी गोष्ट — जांभई देणारा कोण आहे हेही महत्त्वाचं आहे! जवळच्या मित्राची किंवा जवळच्या व्यक्तीची जांभई आपल्याला लगेच लागते. अनोळखी माणसाची? तेवढी नाही. आपली मिरर सिस्टीम जवळच्या माणसांसाठी जास्त जोरात काम करते.

तर पुढच्या वेळी कोणी म्हणालं "ए, बंद कर जांभई, मलापण येतेय!" — तर समजून घ्या, त्यांचा मेंदू खरं तर सांगतोय: "माझ्या मेंदूने तुझी शारीरिक अवस्था आपोआप कॉपी केली कारण न्यूरल लेव्हलवर मला तुझी काळजी आहे." थोडं लांबलचक आहे, बोरिंग वाटेल, पण सायन्टिफिकली बरोबर आहे! शेल्डन कूपर आणि Amy Farrah Fowler जेव्हा एकमेंकाशी प्रेमाने बोलतील, तेव्हा कदाचित याच भाषेत बोलत असतील.

मिरर न्युरॉन सिस्टिम आपल्याला अजून काही गंमतीशीर किंवा, कधीकधी गंभीर अनुभव पण देत असते. कोणाचा पाय दगडावर आपटला तर आपण "अरेरे !" करतो, हळहळतो. कोणी लिंबू किंवा चिंच चोखताना दिसलं तर आपलं तोंड आंबट होतं, तोंडाला पाणी सुटतं. हॉरर मूव्हीमध्ये कॅरेक्टर त्या भयानक दार उघडणार असतं तेव्हा तुमचं हृदय धडधडतं — जरी आपण सोफ्यावर ब्लँकेट ओढून पॉपकॉर्न खात बसलेले असतो. का?

कारण आपला मेंदू त्यांच्या अनुभवाचं एक लो-रिझोल्यूशन सिम्युलेशन चालवतो. मिरर न्यूरॉन्स — आणि भावना व संवेदनांशी जोडलेले इतर मेंदूचे भाग — मिळून दुसऱ्या व्यक्तीच्या अनुभवाचा एक आतला प्रतिध्वनी तयार करतात. मेंदू मधला VR असं समजा! म्हणूनच दुःखी सिनेमा बघताना डोळे ओले होतात. कोणी हसलं तर आपलंही हसू फुटतं. मित्राचं दुःख आपल्या छातीवर जड बसतं — जरी आपल्याबरोबर काहीही वाईट घडलेलं नसतं.

हाच empathy चा न्यूरल पाया आहे. "दुसऱ्याच्या जागी स्वतःला ठेवून बघणं" ही फक्त तात्त्विक कल्पना नाही — तुमचा मेंदू खरोखरच, एका मर्यादित पण वास्तव अर्थाने, दुसऱ्याच्या बुटांमध्ये चालतो. आपोआप चालतो. आपण त्याला ते सांगायला लागत नाही.

मेंदूची डीफॉल्ट सेटिंग एकटेपणा नाही — माणसांशी जोडले जाणे आहे.

मिरर न्यूरॉन्स फक्त empathy साठी नाहीत. बघून शिकणं — यातही ते मुख्य भूमिका बजावतात.

नवजात बाळं जन्मानंतर काही तासांतच चेहऱ्याच्या हालचाली कॉपी करू शकतात. बाळासमोर जीभ बाहेर काढा — बाळ स्वतःची जीभ बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करेल. त्याने कधी स्वतःचा चेहरा बघितलेला नाही. जीभ म्हणजे काय हेही माहीत नाही. पण मिरर सिस्टीम "दिसतंय ते" आणि "करता येतं ते" यांना जोडते — आणि जादू होते.

हे इमिटेशन इंजिन आयुष्यभर काम करतं. तुम्ही बोलणं कसं शिकलात? आईवडिलांच्या हालचाली कशा शिकलात? YouTube वर कुकिंग ट्यूटोरियल बघून (बऱ्यापैकी) रेसिपी कशी बनवलीत? कारण कुशल व्यक्ती काही करताना बघता तेव्हा तुमचे मिरर न्यूरॉन्स शांतपणे नोट्स घेत असतात, एक मोटर मॅप तयार करत असतात जो तुम्ही नंतर वापरू शकता. व्यक्ती जितकी जवळची, किंवा ओळखीची वाटणारी, तितकी ही सिस्टीम जास्त चांगली काम करेल.

म्हणूनच क्रिकेट किंवा कोणताही खेळ बघणं इतकं exciting असतं! सचिनने सिक्स मारला तेव्हा तुमचा मेंदू फक्त शॉट बघत नव्हता — तो शॉट सिम्युलेट करत होता. तुम्हाला शारीरिक मेहनतीची, विजयाची, ॲड्रेनालिनची एक हलकीशी झलक जाणवत होती. तुम्ही फक्त प्रेक्षक नव्हता. न्यूरॉन्सच्या भाषेत, तुम्ही त्यात सहभागी होता. रस्त्यावरून चालता चालता अचानक, झहीर खान, किंवा ब्रेट ली सारखी बोलिंग एक्शन करत जाण्याची गंमत आपल्यापैकी प्रत्येकाने लहानपणी केलेली आहे. ही bowling action आपल्याला कुणी शिकवली, आपण कधी त्याची practice केली? हे मिरर न्युरॉन यांचंच देणं!

याचा अर्थ, मिरर न्युरॉन आणि पुढील संशोधनात काही अडचणी, किंवा अडथळे आले नाहीत का? नवीन प्रश्न निर्माण झाले नाहीत का? सगळीच उत्तरे मिळाली का?

अजिबात नाही. त्याबद्दल वाचू, पुढच्या भागात.

तोपर्यंत, विचार करुन बघा, अशा कोणत्या गोष्टी आहेत, ज्या तुम्ही कोणतीही प्रॅक्टिस, सराव, मेहनत न करता आपोआप शिकलात? ती एखादी भाषा असेल, एखादी कला असेल, एखादी कृती असेल, किंवा एखादं कौशल्य असेल. सोबत हा देखील विचार करा, की ते तुम्ही कोणाकडून शिकलात?
-------------------------------------------------------------
सुरुवातीला दिलेलं चॅलेंज आठवतं आहे? जांभई आली? एकदाही नाही आली? आत्ता लिहिलेला जांभई हा शब्द वाचूनही जांभई नाही आली?

मला तरी येतेय. सो आत्ता, इथेच थांबू.

वाचत रहा. नमस्कार.

लेख आवडला तर लाईक आणि फॉलो करायला विसरून नका.

13/03/2026

आपण रोज हजारो गोष्टी करतो — हसतो, रडतो, घाबरतो, प्रेम करतो — पण कधी विचार केलाय की हे सगळं मेंदूत कसं घडतं?

हे पेज त्यासाठीच आहे. इथलं न्यूरोसायन्स आणि मनोविज्ञान कंटाळवाणं नाही, तर रोजच्या आयुष्याशी जोडलेलं असणार आहे. इथली प्रत्येक पोस्ट तुम्हाला स्वतःला थोडं अधिक ओळखायला मदत करेल. मन आणि मेंदूच्या आश्चर्यकारक आणि काहीशा amusing अशा पैलूंची ओळख करून देईल.

तर मग, जॉइन व्हा आणि हा प्रवास एन्जॉय करा.

सर्वांचे स्वागत.

20/05/2023

Sleep is often taken for granted. A lot of factors affect our sleep. Are you sleeping well? Have a read to know more.
https://www

शांत व गाढ झोपेसाठी काय करता येईल? झोपेच्या समस्यांनी त्रासले आहात? निद्रानाश आहे? sleep problems साठी डॉक्टर शोधत आहात? हा .....

08/02/2022

All insurance companies must provide insurance cover to mental illness. For more details, please go through the blog post.

https://www.dmckolhapur.com/post/insurance-mental-health