06/09/2026
👁 WIDZENIE A BEZPIECZEŃSTWO SENIORA
„On chyba nie wie, gdzie jest.”
„Znowu nie trafił do łazienki.”
„Potyka się o rzeczy, które wcześniej omijał.”
„Nie rozpoznaje swojego pokoju.”
W przypadku osoby z chorobą Alzheimera bardzo łatwo przypisać takie zachowania postępującemu otępieniu.
Ale zanim powiemy: „To przez Alzheimera , warto zadać jeszcze jedno pytanie:
„Czy on dobrze widzi?”
Bo czasami problem nie zaczyna się w pamięci.
Zaczyna się w układzie wzrokowym.
👁️ WIDZENIE TO NIE TYLKO OSTROŚĆ WZROKU
Kiedy mówimy o widzeniu seniora, nie powinniśmy myśleć wyłącznie:
„Czy widzi litery z tablicy?”
W codziennym funkcjonowaniu znaczenie mają również:
🔹 ostrość wzroku,
🔹 pole widzenia,
🔹 widzenie kontrastów,
🔹 adaptacja do zmian oświetlenia,
🔹 percepcja głębi i odległości,
🔹 orientacja wzrokowo-przestrzenna,
🔹 rozpoznawanie przedmiotów i przeszkód.
U osoby starszej mogą współistnieć choroby okulistyczne, takie jak zaćma, jaskra czy zwyrodnienie plamki związane z wiekiem.
WHO podkreśla, że zaburzenia widzenia u osób starszych mogą prowadzić m.in. do trudności w chodzeniu, izolacji społecznej oraz zwiększonego ryzyka upadków.
A kiedy do problemów ze wzrokiem dochodzi choroba Alzheimera, sytuacja staje się jeszcze bardziej złożona.
🧠 MÓZG MUSI „ZŁOŻYĆ” TO, CO WIDZĄ OCZY
Widzenie nie kończy się na odebraniu obrazu przez oczy.
Informacja wzrokowa musi zostać:
odebrana → przetworzona → zinterpretowana → odniesiona do otoczenia → wykorzystana do działania.
Osoba z otępieniem może mieć jednocześnie ograniczenia sensoryczne i poznawcze.
Dlatego środowisko, które dla zdrowej osoby jest oczywiste, dla osoby z Alzheimerem może stać się **trudne do odczytania**.
Wyobraźmy sobie korytarz:
jasna ściana,
jasna podłoga,
jasne drzwi,
mała tabliczka z numerem pokoju.
Dla nas:
„Przecież wszystko jest widoczne.”
Dla osoby z ograniczonym widzeniem:
„Gdzie mam wejść?”
🎨 DLACZEGO KONTRAST MA ZNACZENIE?
Kontrast pomaga odróżnić jeden element otoczenia od drugiego.
Dlatego w środowisku osoby starszej znaczenie może mieć np.:
-ciemniejsza deska sedesowa na jasnym tle,
-wyraźna krawędź stopnia,
-kontrastująca poręcz,
-czytelny numer pokoju,
-wyraźnie zaznaczony przycisk,
-drzwi odróżniające się od ściany.
W literaturze dotyczącej projektowania środowisk dla osób z otępieniem i zaburzeniami widzenia powtarzają się właśnie takie zagadnienia jak kontrast, oświetlenie, oznakowanie i czytelność przestrzeni. Jednocześnie przeglądy podkreślają, że jakość dowodów dotyczących poszczególnych rozwiązań środowiskowych jest nierówna, dlatego nie należy traktować każdej rekomendacji projektowej jako interwencji o jednoznacznie potwierdzonej skuteczności.
To ważne rozróżnienie: nie chodzi o dekorowanie placówki.
Chodzi o zmniejszanie barier w funkcjonowaniu.
💡 ŚWIATŁO MOŻE POMAGAĆ ALBO PRZESZKADZAĆ
Wyobraź sobie seniora, który wstaje w nocy.
Jest ciemno.
Nie widzi wyraźnie podłogi.
Nie rozpoznaje kierunku.
Nie wie, gdzie znajduje się toaleta.
Wstaje.
Idzie.
Potyka się.
W takiej sytuacji problemem nie musi być wyłącznie jego stan poznawczy.
Środowisko również może zwiększać ryzyko.
NICE w zaleceniach dotyczących zapobiegania delirium wskazuje na znaczenie odpowiedniego oświetlenia i czytelnego oznakowania dla osób z zaburzeniami poznawczymi i dezorientacją.
Z kolei w ocenie ryzyka upadków NICE wymienia zarówno zaburzenia widzenia, jak i zagrożenia środowiskowe jako elementy, które należy uwzględniać podczas kompleksowej oceny.
🚶 SENIOR NIE MUSI „NIE UMIEĆ CHODZIĆ”
Czasami problem pojawia się dopiero wtedy, kiedy trzeba:
przejść przez próg,
ominąć przeszkodę,
zejść ze stopnia,
odnaleźć drzwi,
rozpoznać zmianę poziomu podłogi.
Jeżeli senior ma ograniczone widzenie, a jednocześnie zaburzenia orientacji przestrzennej, każda z tych czynności może wymagać znacznie większego wysiłku.
Dlatego osoba może:
• częściej się potykać,
• zatrzymywać się przed przeszkodami,
• chwytać meble,
• niepewnie stawiać kroki,
• bać się chodzenia,
• potrzebować większego wsparcia.
WHO wskazuje, że zaburzenia widzenia są jednym z czynników związanych z ryzykiem upadków u osób starszych, obok m.in. problemów z równowagą, mobilnością i funkcjami poznawczymi.
🧠 A TERAZ POŁĄCZMY TO Z ALZHEIMEREM
Osoba bez zaburzeń poznawczych może powiedzieć:
„Nie widzę dobrze, proszę zapalić światło.”
Osoba z zaawansowanym otępieniem może nie potrafić tego zakomunikować.
Może natomiast:
-odmówić chodzenia,
-stać w miejscu,
-stać się niespokojna,
-trzymać się ściany,
-krzyczeć,
-odmawiać wejścia do łazienki.
I znowu pojawia się pokusa: „Jest trudna.”
A może ona po prostu: nie czuje się bezpiecznie w przestrzeni, której nie potrafi dobrze zobaczyć i zinterpretować.
👩⚕️ PERSPEKTYWA PIELĘGNIARSKA
W codziennej pracy warto patrzeć na seniora funkcjonalnie.
Nie tylko:
„Czy ma rozpoznaną chorobę oczu?”
ale:
„Jak jego widzenie wpływa na codzienne funkcjonowanie?”
Czy rozpoznaje drzwi?
Czy widzi przeszkody?
Czy bezpiecznie korzysta z toalety?
Czy rozpoznaje twarze?
Czy potrafi znaleźć swoje rzeczy?
Czy odnajduje drogę do pokoju?
Czy dobrze widzi jedzenie na talerzu?
Czy widzi krawędź łóżka?
Czy orientuje się w zmianie poziomu podłogi?
Czy nosi okulary?
Czy są aktualne?
Czy okulary są czyste?
Czy senior ma wykonane badanie okulistyczne?
NICE zaleca, aby osoby żyjące z demencją miały dostęp do badania wzroku wkrótce po rozpoznaniu, jeśli nie miały go niedawno, a następnie regularnie co 2 lata, z uwzględnieniem możliwości organizacji wizyty przez pacjenta.
🏠 ZRÓBMY PROSTY TEST ŚRODOWISKA
Spójrz dziś na pokój seniora jego oczami , a nie swoimi.
I zadaj sobie pytania:
👁️ CZY WIDZĘ?
Czy oświetlenie jest wystarczające?
Czy nie ma rażących odblasków?
Czy droga do toalety jest czytelna?
Czy drzwi są łatwe do rozpoznania?
Czy numery i oznaczenia są wystarczająco duże?
Czy ważne elementy odróżniają się od tła?
Czy podłoga nie tworzy wzorów, które mogą być mylące?
Czy nie ma niepotrzebnych przeszkód?
Czy poręcze są widoczne?
Czy w nocy senior ma możliwość bezpiecznego zorientowania się w przestrzeni?
To właśnie takie drobne elementy mogą mieć znaczenie dla bezpieczeństwa.
NICE wskazuje na znaczenie m.in. oświetlenia, oznakowania, układu przestrzeni i czytelnych dróg poruszania się w kontekście bezpieczeństwa osób starszych, choć skuteczność poszczególnych modyfikacji środowiskowych nadal wymaga dalszych badań.
💜 NAJWAŻNIEJSZA LEKCJA DLA OPIEKUNA
Kiedy senior:
-nie znajduje toalety,
-potyka się,
-nie chce przejść przez korytarz,
-nie rozpoznaje drzwi,
-boi się wejść do ciemnego pomieszczenia,
nie pytaj od razu: „Co znowu dzieje się z jego pamięcią?”
Zapytaj: „Co widzi?”
A potem: „Jak jego mózg interpretuje to, co widzi?
Bo człowiek z Alzheimerem nie funkcjonuje w próżni.
Funkcjonuje w określonym środowisku fizycznym.
A środowisko może być dla niego: wsparciem, albo dodatkowym źródłem dezorientacji.
👩⚕️ Z PERSPEKTYWY PIELĘGNIARKI
Bezpieczna opieka to nie tylko: lek, pomiar parametrów, higiena i dokumentacja.
To również:
światło,
kontrast,
porządek,
czytelne oznaczenia,
bezpieczna droga,
odpowiednie okulary,
obserwacja funkcjonalna.
Bo czasami możemy zrobić bardzo wiele, nie zmieniając leczenia pacjenta.
Wystarczy zmienić jego otoczenie.
💜 ZAPAMIĘTAJ:
Środowisko może pomagać mózgowi albo dodatkowo go obciążać.
Dlatego zanim powiesz: „On już nie wie, gdzie jest…”
sprawdź: „Czy jego otoczenie pomaga mu zobaczyć, gdzie jest?”
Bo dobra opieka zaczyna się również od tego, **co widzi człowiek, którego otaczamy opieką.
Wioletta Borowicz | pielęgniarka
