10/11/2026
Jakie wnioski wyciągnęli Norwegowie ze swoich doświadczeń?
Lena Fahre, dyrektorka Centrum 22 Lipca w Oslo:
🔵 Najpierw ludzie, nie sprawca
Pierwsza wskazówka jest prosta, choć w praktyce może okazać się trudna w realizacji. Tuż po zamachu to nie nazwisko sprawcy ani jego motywy powinny znajdować się w centrum uwagi.
- Kiedy wydarza się coś takiego, niezwykle ważne jest skupienie uwagi na ofiarach, ich rodzinach i bliskich, którzy stracili najbliższych.
Odruchowo chcielibyśmy wiedzieć kto i dlaczego zaatakował, ale na to przyjdzie jeszcze czas. Teraz najważniejsi są ludzie – podkreśla Fahre.
Pomoc psychologiczna, którą otrzymują najbliżsi i świadkowie, powinna być zapewniona jak najdłużej, a wsparcie nie może skończyć się wraz z żałobą.
- W Norwegii wiemy, że nawet po 15 latach osoby, które przeżyły zamachy, oraz rodziny ofiar nadal potrzebują pomocy i opieki, nie tylko ze strony państwa, ale również od społeczeństwa, od nas wszystkich. Tego musieliśmy się nauczyć – mówi Fahre.
🔵 Szok, gniew, głód szybkich odpowiedzi
- Powinniście przygotować się na dwie rzeczy. Ludzie są w szoku, a wielu z was jest wściekłych. Fahre podkreśla, że problem zacznie się wtedy, gdy potrzeba wyjaśnienia tragedii wygra z ujawnianymi i przekazywanymi faktami.
- Potrzebujemy szybkich odpowiedzi – tak nas skonstruowano. Chcemy jak najszybciej wiedzieć, co się wydarzyło, dlaczego do tego doszło i kto jest winny. Wbrew odruchom musimy odnaleźć w sobie siłę, by cierpliwość wygrała – wyjaśnia.
Fahre apeluje, by nie przypisywać sprawcy motywów, zanim zostaną one ustalone. Przestrzega przed budowaniem obrazu wydarzeń opartych na pierwszych, niepełnych doniesieniach.
- Nigdy nie wolno nam wyciągać wniosków w oparciu o okoliczności, których jeszcze nie znamy. Wokół będzie mnóstwo plotek, które będą podsycane przez tych, którym zależy na wprowadzeniu chaosu w społeczeństwie. Trzeba zdecydować, komu ufać. Zachęcam, by były to informacje z oficjalnych źródeł.
🔵Niech czas na politykę przyjdzie jak najpóźniej
Po norweskich zamachach polityczny spór nie zdominował pierwszej reakcji społeczeństwa. Było to szczególnie znaczące, ponieważ skrajnie prawicowy Breivik zaatakował Partię Pracy i jej młodzieżówkę (...). Łatwo było nadać tragedii bieżący wymiar polityczny. Udało się tego uniknąć.
- To decyzja Jensa Stoltenberga, premiera, ale także szefa partii, której młodzież była celem zamachu. Zdecydował, że w pierwszej kolejności trzeba zadbać o ustabilizowanie sytuacji (...).
– Dyskusje przyjdą później, ale powinny pojawić się dopiero, gdy będziecie mieli wiarygodne informacje, a jednocześnie dokładnie dowiecie się, co naprawdę się wydarzyło.
Rozliczenia pozostają konieczne, ale wymagają faktów. Gniew nie zastąpi dochodzenia ani pomocy ofiarom – wyjaśnia Fahre.
🔵 Zatrzymanie sprawcy nie rozwiązuje problemu
Fahre zapowiada, że pytanie o przyczyny powróci wiele razy. Norwegowie analizują ideologię Breivika, jego radykalizację, przygotowania do ataku i warunki, które umożliwiły zbrodnię od 15 lat. Nadal nie znaleźli jednego prostego wytłumaczenia.
- Szukając przyczyny zamachu, znaleźliśmy około 20 czynników. Zrozumienie tego, co się wydarzyło, zajęło nam wiele lat. Dziś to właśnie te wnioski są podstawą działalności edukacyjnej Centrum. Dopiero gdy zrozumiemy powody, możemy szukać sposobów – mówi Fahre (...).
- Hi**er i Breivik są gloryfikowani w serwisach społecznościowych, szczególnie na TikToku. Norweski bandyta stał się inspiracją dla kolejnych zamachowców w różnych częściach świata. Dlatego samo zatrzymanie sprawcy nie rozwiąże problemu. Potrzebna jest edukacja, pamięć i stałe rozpoznawanie mechanizmów ekstremizmu – podkreśla.
fragment tekstu "Norwegowie już przez to przeszli", Mieszko Czarnecki, GW 8.11.26